Cách nói rõ ràng, tròn vành rõ chữ: 8 bài tập hết nói lí nhí

Điều gì làm lời nói nghe không rõ?

Cách nói rõ ràng nghĩa là người nghe bắt được từng chữ ngay lần đầu, không phải nghiêng người hay hỏi lại. Khi bị chê nói lí nhí, hiếm khi bạn mắc một lỗi lớn; thường đó là vài thói quen nhỏ chồng lên nhau:

Gọi điện và họp video làm mọi thứ tệ hơn, vì nén âm thanh và tiếng ồn xóa đúng những chi tiết mà độ rõ cần đến.

Tiếng Việt có thêm một lớp: thanh điệu. Khi nói vội, thanh hỏi và thanh ngã dễ bị “bẹt” thành thanh ngang hoặc thanh nặng, và người nghe phải đoán từ. Nói tròn vành rõ chữ trong tiếng Việt vì thế là rõ cả phụ âm, nguyên âm lẫn dấu.

Kiểm tra mức xuất phát

Ghi âm bạn đọc to một đoạn văn trong 30 giây, rồi mở lại ở âm lượng bình thường, đứng cách điện thoại một chút. Đánh dấu những chữ bạn phải đoán, những đuôi câu tắt dần và những chỗ các chữ dính vào nhau.

Nhịp nói là thứ dễ đo nhất. Nếu bạn cũng luyện nói tiếng Anh, bài kiểm tra tốc độ nói miễn phí (nhận diện tiếng Anh) cho biết số từ mỗi phút và các khoảng ngừng trong khoảng một phút. Trong tiếng Anh, nhịp trò chuyện thông thường vào khoảng 120 đến 160 từ mỗi phút; nếu bạn vượt xa mức đó và ít ngừng, tốc độ nhiều khả năng là vấn đề lớn nhất.

8 bài tập luyện nói rõ ràng

Tập năm đến mười phút mỗi ngày và ghi âm ít nhất một bài mỗi buổi. Phát âm “quá kỹ” khi tập nghe hơi buồn cười, nhưng khi nghe lại thường chỉ rõ hơn bình thường một chút.

1. Thả lỏng hàm (1 phút). Đặt đầu ngón tay lên khớp hàm, ngay trước tai. Mở miệng chậm như đang ngáp, rồi để hàm buông lỏng và xoa nhẹ vùng đó. Nhiều người nói không rõ vì nghiến hàm mà không biết; hàm lỏng cho nguyên âm có chỗ vang.

2. Nguyên âm hai ngón tay (2 phút). Nói chậm “a, e, i, o, u, ơ, ư”. Ở “a”, miệng mở rộng khoảng hai ngón tay. Sau đó đọc một câu, giữ khẩu hình mở như vậy ở các nguyên âm chính.

3. Ngậm bút (3 phút). Ngậm nhẹ một cây bút hoặc nút chai giữa răng cửa và đọc to một đoạn văn, cố hết sức để người khác hiểu. Bỏ bút ra và đọc lại đúng đoạn đó. Lưỡi và môi giữ lại một phần nỗ lực thêm, và khác biệt nghe rất rõ.

4. Khép âm cuối (2 phút). Đọc danh sách từ có âm cuối, khép từng âm thật gọn: học tập, bát canh, mất điện, đẹp lắm, xanh ngắt, cảm ơn. Rồi đọc một câu, chỉ chú ý vào âm cuối của mỗi chữ.

5. Câu nói líu lưỡi, chậm rồi nhanh (3 phút). Bắt đầu chậm và chính xác, chỉ tăng tốc khi mọi âm vẫn rõ. Một số câu truyền thống:

   • “Nồi đồng nấu ốc, nồi đất nấu ếch.”
   • “Lúa nếp là lúa nếp làng, lúa lên lớp lớp lòng nàng lâng lâng.”
   • “Buổi trưa ăn bưởi chua.”
   • “Đêm đông đốt đèn đi đâu đấy?”

   Nếu bạn luyện tiếng Anh, thêm: “Red leather, yellow leather”, “Unique New York” và “She sells seashells by the seashore”.

6. Bậc thang phụ âm (2 phút). Lặp “pơ-tơ-cơ” mười lần, rồi “bơ-đơ-gơ”, tăng tốc dần. Bài này luyện môi, đầu lưỡi và cuống lưỡi, ba vị trí tạo ra phần lớn phụ âm.

7. Ngừng ở dấu câu (3 phút). Đọc một đoạn văn, ngừng một nhịp ở mỗi dấu phẩy và hai nhịp ở mỗi dấu chấm. Thấy chậm, nhưng nó buộc bạn hoàn thành từng cụm, và khoảng ngừng là lúc người nghe theo kịp. Bài cách nói chuyện lưu loát, bỏ “ờ, à” chỉ cách dùng chính những khoảng ngừng này để thay từ đệm.

8. Hơi đến chữ cuối (2 phút). Hít một hơi thư giãn xuống bụng, rồi đọc một câu dài, giữ âm lượng đều đến tận chữ cuối. Nhỏ dần ở cuối câu là một trong những lý do phổ biến nhất khiến người khác phải hỏi lại.

Nói ngọng hay giọng vùng miền?

Giọng Bắc, giọng Trung hay giọng Nam đều có thể nói rõ ràng; giọng vùng miền không phải là nói ngọng. Cái cần sửa là độ rõ: mở miệng đủ, khép âm cuối, giữ thanh điệu và giữ hơi.

Lẫn l và n là trường hợp hay gặp nhất. Một mẹo đơn giản: bịt nhẹ hai cánh mũi rồi nói “nồi” và “lồi”. Âm n cần hơi đi qua mũi nên sẽ bị nghẹt, còn âm l thì không. Luyện chậm từng cặp “no / lo”, “nạ / lạ”, “nặng / lặng”, rồi đến câu “Nồi đồng nấu ốc”. Nếu sau vài tuần vẫn lẫn, chuyên gia âm ngữ trị liệu có thể giúp bạn hiệu quả hơn.

Thói quen giữ lời nói rõ ràng khi giao tiếp thật

• Nhìn về phía người nghe và ngẩng đầu. Cúi vào ghi chú hay điện thoại làm âm thanh bị bí.
• Chậm lại ở tên riêng, con số và thuật ngữ. Đây là những chữ người nghe không đoán được từ ngữ cảnh.
• Mở đầu to hơn một chút so với bạn nghĩ là cần. Người nghe sẽ quen với bạn sau một hai câu.
• Uống nước và khởi động trước cuộc gọi quan trọng. Hai phút câu nói líu lưỡi và thả lỏng hàm là đủ.
• Kiểm tra micro. Micro laptop ở xa có thể xóa sạch công luyện tập; tai nghe có micro gần miệng giúp nhiều.

Nói rõ cũng giúp bạn nghe tự tin hơn, vì người nghe gắn lời nói chính xác, thong thả với năng lực. Xem cách nói chuyện tự tin để biết nhịp nói, khoảng ngừng và cuối câu hạ giọng phối hợp thế nào, và cách luyện giọng nói to, vang nếu vấn đề chính là âm lượng.

Mất bao lâu để nói rõ hơn?

Đa số nghe thấy khác biệt trong bản ghi ngay tuần đầu, vì nhịp nói và âm cuối phản ứng nhanh khi bạn để ý. Để nó thành tự động thì lâu hơn: khoảng ba đến sáu tuần tập ngắn mỗi ngày trước khi nói rõ trở thành mặc định cả khi căng thẳng. Mỗi tuần ghi lại cùng một đoạn văn và so với bản đầu tiên.

Nếu bạn dùng tiếng Anh khi làm việc hay phỏng vấn, Voceris chấm độ rõ, nhịp nói và khoảng ngừng trên bản ghi tiếng Anh của bạn, nên dễ thấy bài tập nào đang có tác dụng.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Các bài tập trên nhắm vào thói quen hằng ngày. Nếu bạn nói ngọng kéo dài, có âm không phát được, lời nói thay đổi đột ngột hoặc khàn tiếng quá hai đến ba tuần, hãy gặp chuyên gia âm ngữ trị liệu hoặc bác sĩ tai mũi họng.