Beter uit je woorden komen: zo word je welbespraakter

Goed uit je woorden komen betekent dat mensen in één keer begrijpen wat je bedoelt. Het heeft twee kanten: je gedachten ordenen voor en tijdens het praten, en je woorden zo duidelijk zeggen dat er niets verloren gaat. Allebei zijn het vaardigheden, geen talenten.

Wat betekent welbespraakt zijn?

Een welbespraakt mens brengt ideeën in een heldere volgorde, met precieze woorden, en spreekt ze zo uit dat ze makkelijk te volgen zijn. De meeste mensen die niet goed uit hun woorden komen, hebben geen tekort aan woordenschat of intelligentie; ze beginnen te praten voordat ze hun punt weten, of ze jagen en slikken hun woorden in.

Hoe verwoord je je gedachten beter? Eerst de opbouw

Je komt beter uit je woorden als je gedachten een volgorde hebben voordat je praat. De eenvoudigste structuur is PREP: noem je punt (Point), geef de reden (Reason), geef een voorbeeld (Example) en herhaal je punt (Point). Het werkt bij antwoorden in vergaderingen, sollicitatiegesprekken en alledaagse meningsverschillen.

Zo beantwoordt PREP de vraag ‘Moeten we de lancering verschuiven?’

• Punt: ‘Ik zou hem twee weken opschuiven.’
• Reden: ‘De betaalstap faalt nog op oudere telefoons.’
• Voorbeeld: ‘In de test van gisteren gingen drie van de tien aankopen niet door.’
• Punt: ‘Met twee weken extra hebben we een schone lancering.’

Vier zinnen, minder dan 20 seconden, en niemand hoeft te raden wat je vindt.

Oefening: PREP in 30 seconden (5 minuten, 5 vragen). Schrijf vijf alledaagse vragen op, zoals ‘Wat is de beste film die je dit jaar zag?’ of ‘Moet thuiswerken blijven?’ Beantwoord ze elk hardop in vier zinnen volgens PREP. Neem de laatste op en check of je punt in je eerste zin staat.

Eén idee per zin

Lange zinnen met drie ideeën dwingen luisteraars ze te ontwarren. Korte zinnen met één idee klinken zeker en zijn makkelijker te volgen, zeker hardop, waar luisteraars niet kunnen teruglezen.

• Voor: ‘Dus het zit zo, we zouden lanceren, maar toen kwam dat betaalgedoe en sommigen vinden dat we gewoon moeten gaan, wat ik eigenlijk wel snap, maar…’
• Na: ‘We wilden maandag lanceren. De betaalstap faalt op oudere telefoons. Een deel van het team wil toch lanceren. Ik vind dat we moeten wachten.’

Oefening: zinnen splitsen (3 minuten). Neem een lang antwoord dat je onlangs gaf, of een rommelige spraakmemo, schrijf het op als korte zinnen met elk één idee en lees de nieuwe versie hardop.

Hoe bouw je een welbespraakte woordenschat op?

Welbespraakte sprekers gebruiken geen zeldzame woorden; ze gebruiken het precieze woord. Die woordenschat bouw je op door hardop te lezen, woorden te verzamelen die je echt zou gebruiken en ze dezelfde dag in je eigen zin te zeggen, en door specifieke werkwoorden en zelfstandige naamwoorden te kiezen in plaats van vage.

Woorden hardop zeggen helpt je ze te onthouden. In een reeks geheugenexperimenten werden woorden die mensen tijdens het leren hardop zeiden beter onthouden dan woorden die ze stil lazen, een effect dat onderzoekers het productie-effect noemen (MacLeod en collega's, 2010, Journal of Experimental Psychology). Het effect was het duidelijkst als maar een deel van de woorden hardop werd gezegd; lees dus gewoon, maar zeg de woorden die je wilt houden hardop.

Oefening: hardop verzamelen (10 minuten). Lees vijf minuten een goed geschreven artikel hardop. Noteer drie woorden of uitdrukkingen die je echt zou gebruiken, zeg ze elk in twee eigen zinnen en gebruik er die dag één in een echt gesprek.

Precieze woorden zijn belangrijker dan indrukwekkende:

De Jip-en-Janneke-oefening

Kun je iets uitleggen aan een nieuwsgierig kind van 12, dan begrijp je het goed genoeg om het aan iedereen uit te leggen. Uitleggen in Jip-en-Janneketaal dwingt je jargon te schrappen, één voorbeeld te kiezen en de kern in één zin te zeggen, en dat is precies wat welbespraakte sprekers doen.

1. Kies een onderwerp uit je werk of een hobby.
2. Zet een timer op 60 seconden en leg het hardop uit aan een denkbeeldig kind van 12: geen jargon, één voorbeeld, één vergelijking met het dagelijks leven.
3. Neem het op en luister terug. Zei je eerste zin wat het is? Gebruikte je een woord dat een kind van 12 niet kent?
4. Herhaal het in 30 seconden. De tijd halveren dwingt je alleen te houden wat ertoe doet.

Eerst denken, dan praten: de pauze van twee seconden

Een of twee seconden pauzeren voor je antwoordt, laat je welbespraakter klinken, niet minder. Het geeft je tijd om je punt en je eerste zin te kiezen, en het vervangt de ‘eh’ en ‘uhm’ die het gat vullen als je begint te praten voordat je weet waar je heen wilt.

Neem voor je antwoord één ademhaling en beslis twee dingen: je punt en je eerste zin. Begin dan. Heb je meer tijd nodig, zeg dat dan: ‘Goeie vraag, even denken.’ Luisteraars horen dat als zorgvuldigheid, niet als zwakte. Een volledig plan om stopwoorden door pauzes te vervangen staat in stopwoorden afleren.

Goed uit je woorden komen is één onderdeel van goed communiceren. Communicatieve vaardigheden verbeteren gaat over luisteren en je boodschap afstemmen op de persoon tegenover je.

Hoe spreek je woorden duidelijker uit? Heldere dictie

Welbespraakte spraak betekent dat elk woord compleet aankomt: scherpe medeklinkers, open klinkers en afgemaakte woordeinden. Goede dictie komt doordat je lippen, tongpunt en kaak iets meer werk doen dan in ontspannen alledaagse spraak, en een paar minuten oefenen per dag traint dat.

1. Stil articuleren (2 minuten). Articuleer een alinea zonder geluid, met overdreven lip- en kaakbewegingen, alsof iemand aan de andere kant van de kamer moet liplezen. Spreek hem daarna op normaal volume uit. Je mond houdt een deel van de extra precisie vast.
2. Dictietongbrekers (3 minuten). Zeg ‘De kat krabt de krullen van de trap’, ‘Moeder sneed zeven scheve sneden brood’, ‘Achtentachtig prachtige grachten’ en ‘De koetsier poetst de postkoets met postkoetspoets’. Begin langzaam en versnel alleen zolang elke klank schoon blijft. Meer vind je in onze verzameling tongbrekers.
3. Nadruk op de inhoudswoorden (2 minuten). Welbespraakte sprekers maken de belangrijke woorden iets langer en harder: ‘We hebben het rapport op vrijdag nodig.’ Lees vijf zinnen en benadruk alleen de woorden die betekenis dragen.

Maak je woordeinden af

Ingeslikte woordeinden zijn de meest voorkomende reden dat goede inhoud toch slordig klinkt. In snel Nederlands verdwijnt vooral de t: ‘nie’, ‘da’ en ‘wa’ in plaats van ‘niet’, ‘dat’ en ‘wat’, en werkwoorden als ‘gewerkt’ en ‘gemaakt’ verliezen hun laatste klank.

Een weggevallen n aan het eind van woorden als ‘lopen’ of ‘maken’ is in veel regio's gewone spreektaal; dat hoef je niet te corrigeren. Het gaat om de klanken die betekenis dragen.

Oefening: eindklankladder (2 minuten). Zeg elke reeks eerst langzaam en dan op normaal tempo, en hoor elke laatste klank: niet, dat, wat; werkt, gewerkt; maakt, gemaakt; zegt, gezegd. Lees dan: ‘Ik heb het niet gemaakt, want dat wist ik niet.’ Spreek je op je werk Engels, doe dan hetzelfde met ‘asked’, ‘texts’ en ‘months’: Engelse uitgangen als -ed en -s dragen betekenis en worden vaak ingeslikt. In duidelijker praten staan meer articulatieoefeningen.

Tempo en pauzes: geef je woorden ruimte

Welbespraakte sprekers zijn zelden snel. Een gematigd tempo met pauzes tussen ideeën geeft je mond tijd om elk woord af te maken en je luisteraar tijd om te volgen. Iets ingewikkelds uitleggen werkt beter aan de rustige kant van je normale tempo.

Voor het Nederlands bestaat geen vaste norm in woorden per minuut; meet jezelf door een vaste alinea te timen en vergelijk met je eigen eerdere opnames. Praat je ook Engels op je werk, dan telt de gratis spreektempotest je woorden per minuut, pauzes en stopwoorden in 30 seconden vrije Engelse spraak.

Oefening: alinea in zinsdelen (3 minuten). Lees een alinea hardop, met een korte pauze bij komma's, een volle tel bij punten en iets langer vlak voor je hoofdpunt. Weet je dat je jaagt, dan heeft langzamer praten een compleet plan.

Een plan van 30 dagen om welbespraakter te worden

Tien tot vijftien minuten per dag, 30 dagen lang, is genoeg om echt verschil te horen. Combineer elke dag één denkoefening met één spraakoefening, en neem op dag 1 en dag 30 dezelfde uitleg van 60 seconden op, zodat je ze naast elkaar kunt vergelijken.

Hoe merk je dat je beter uit je woorden komt?

Vergelijk je opnames van dag 1 en dag 30 met een korte checklist. Je bent welbespraakter als je punt vroeg komt, je zinnen elk één idee dragen, vage woorden zijn vervangen en elk woordeinde te horen is.

• Je punt staat in de eerste of tweede zin.
• De meeste zinnen dragen één idee.
• ‘Dinges’, ‘gewoon’ en ‘zeg maar’ komen nog maar weinig voor.
• Elk woordeinde is hoorbaar, ook de t van ‘niet’ en ‘dat’.
• Stopwoorden zijn zeldzaam en pauzes vallen tussen ideeën.
• Je tempo is gelijkmatig en niet gehaast aan het eind.

Voor een objectieve meting van de spraakkant scoort Voceris helderheid, tempo, pauzes en stopwoorden, samen met vijf andere eigenschappen van je stem, op basis van een korte opname. De app werkt in het Engels, dus hij is vooral handig als je ook in Engelstalige meetings, presentaties of sollicitaties helder wilt overkomen.

Wanneer naar een professional?

Deze oefeningen zijn voor alledaagse gewoonten. Kom je opeens moeilijker op woorden of is je spraak zonder duidelijke reden veranderd, ga dan naar je huisarts. Gebeurt het plotseling, samen met een scheve mond, een slappe arm of verwardheid, bel dan direct 112. Stotter je, dan is een logopedist de juiste eerste stap.