Cách ăn nói lưu loát, mạch lạc: nghĩ rõ rồi nói rõ

Ăn nói lưu loát, mạch lạc nghĩa là người khác hiểu ý bạn ngay lần đầu bạn nói. Nó có hai nửa: sắp xếp suy nghĩ trước và trong khi nói, và nói chữ đủ rõ để không mất gì dọc đường. Cả hai đều là kỹ năng, không phải năng khiếu.

Ăn nói lưu loát, mạch lạc nghĩa là gì?

Người ăn nói lưu loát trình bày ý theo một thứ tự rõ ràng, bằng từ ngữ chính xác, và phát âm để người nghe dễ theo. Phần lớn người thấy mình ăn nói vụng không thiếu vốn từ hay trí thông minh; họ bắt đầu nói trước khi biết ý chính, hoặc nói vội và nuốt chữ.

Cách diễn đạt mạch lạc: cấu trúc trước

Cách diễn đạt mạch lạc bắt đầu từ việc ý của bạn có thứ tự trước khi bạn nói. Cấu trúc đơn giản nhất là PREP: nêu ý chính (Point), đưa lý do (Reason), cho một ví dụ (Example), rồi nhắc lại ý chính (Point). Nó dùng được khi trả lời trong cuộc họp, khi phỏng vấn và cả khi tranh luận hằng ngày.

Đây là PREP trả lời câu hỏi “Có nên dời ngày ra mắt không?”

• Ý chính: “Em nghĩ nên dời hai tuần.”
• Lý do: “Phần thanh toán vẫn lỗi trên điện thoại đời cũ.”
• Ví dụ: “Trong buổi thử hôm qua, mười giao dịch thì ba giao dịch không thành công.”
• Ý chính: “Thêm hai tuần sẽ cho mình một lần ra mắt suôn sẻ.”

Bốn câu, chưa đến 20 giây, và không ai phải đoán bạn nghĩ gì.

Bài tập: PREP trong 30 giây (5 phút, 5 câu hỏi). Viết năm câu hỏi đời thường, như “Phim hay nhất bạn xem năm nay là phim gì?” hay “Có nên duy trì làm việc từ xa không?” Trả lời to từng câu trong bốn câu theo PREP. Ghi âm câu cuối và kiểm tra ý chính có nằm ở câu đầu không.

Mỗi câu một ý

Câu dài mang ba ý buộc người nghe phải tự gỡ. Câu ngắn mỗi câu một ý nghe tự tin và dễ theo hơn, nhất là khi nói, vì người nghe không đọc lại được.

• Trước: “Thì kiểu là mình định ra mắt rồi, xong cái vụ thanh toán nó lại bị, mà mấy bạn thì muốn cứ ra luôn, cái đó em cũng hiểu, nhưng mà…”
• Sau: “Mình định ra mắt vào thứ Hai. Phần thanh toán lỗi trên điện thoại đời cũ. Một số bạn muốn vẫn ra mắt. Em nghĩ mình nên đợi.”

Bài tập: tách câu (3 phút). Lấy một câu trả lời dài bạn vừa nói gần đây, hoặc một tin nhắn thoại lan man, viết lại thành những câu ngắn mỗi câu một ý và đọc to bản mới.

Cách xây vốn từ để ăn nói lưu loát

Người ăn nói lưu loát không dùng từ hiếm; họ dùng đúng từ. Hãy xây vốn từ đó bằng cách đọc to, ghi lại những từ bạn thật sự sẽ dùng và nói mỗi từ trong câu của chính mình ngay trong ngày, và chọn động từ, danh từ cụ thể thay vì từ chung chung.

Nói to giúp bạn nhớ chữ. Trong một loạt thí nghiệm về trí nhớ, những từ người ta đọc to khi học được nhớ tốt hơn những từ đọc thầm, một hiệu ứng các nhà nghiên cứu gọi là hiệu ứng tạo âm (production effect) (MacLeod và cộng sự, 2010, Journal of Experimental Psychology, tiếng Anh). Hiệu ứng rõ nhất khi chỉ một số từ được đọc to, nên hãy đọc bình thường, nhưng nói to những từ bạn muốn giữ lại.

Bài tập: đọc to và sưu tầm (10 phút). Đọc to một bài báo viết tốt trong năm phút. Ghi lại ba từ hoặc cụm từ bạn thật sự sẽ dùng, nói mỗi từ trong hai câu của riêng bạn, và dùng một từ trong một cuộc trò chuyện thật hôm đó.

Từ chính xác quan trọng hơn từ hoa mỹ:

Bài tập “giải thích cho đứa trẻ 12 tuổi”

Nếu bạn giải thích được một điều cho một đứa trẻ 12 tuổi tò mò, bạn hiểu nó đủ để giải thích cho bất kỳ ai. Bài tập này buộc bạn bỏ thuật ngữ, chọn một ví dụ và nói ý cốt lõi trong một câu, đúng điều người ăn nói mạch lạc vẫn làm.

1. Chọn một chủ đề từ công việc hay sở thích của bạn.
2. Đặt đồng hồ 60 giây và giải thích to cho một đứa trẻ 12 tuổi tưởng tượng: không thuật ngữ, một ví dụ, một phép so sánh với đời thường.
3. Ghi âm và nghe lại. Câu đầu có nói đó là cái gì không? Có chữ nào một đứa trẻ 12 tuổi không biết không?
4. Nói lại trong 30 giây. Giảm một nửa thời gian buộc bạn chỉ giữ điều quan trọng.

Nghĩ rồi mới nói: khoảng ngừng hai giây

Ông bà ta dạy “uốn lưỡi bảy lần trước khi nói”. Bạn không cần bảy lần, nhưng ngừng một hai giây trước khi trả lời làm bạn nghe mạch lạc hơn, không phải kém đi. Nó cho bạn thời gian chọn ý chính và câu đầu tiên, và thay cho tiếng “ờ”, “à” vẫn lấp chỗ trống khi bạn bắt đầu nói mà chưa biết mình đi đâu.

Trước khi trả lời, hít một hơi và quyết định hai thứ: ý chính và câu đầu tiên. Rồi mới bắt đầu. Nếu cần lâu hơn, hãy nói ra: “Câu hỏi hay, cho em nghĩ một chút.” Người nghe hiểu đó là sự cẩn thận, không phải yếu kém. Kế hoạch đầy đủ để thay từ đệm bằng khoảng ngừng nằm trong bài cách nói chuyện lưu loát, bỏ thói quen “ờ, à”.

Ăn nói mạch lạc chỉ là một phần của giao tiếp tốt. Bài cách cải thiện kỹ năng giao tiếp nói về lắng nghe và cách điều chỉnh thông điệp theo người trước mặt.

Cách phát âm rõ từng chữ

Nói mạch lạc cũng có nghĩa là mỗi chữ đến tai người nghe trọn vẹn: phụ âm gọn, nguyên âm mở, đủ âm cuối và đúng thanh điệu. Phát âm tốt đến từ việc môi, đầu lưỡi và hàm làm việc nhiều hơn một chút so với khi nói chuyện thả lỏng hằng ngày, và vài phút tập mỗi ngày luyện được điều đó.

1. Nói không thành tiếng (2 phút). Mấp máy một đoạn văn không phát ra tiếng, cử động môi và hàm phóng đại, như thể có người bên kia phòng đang đọc khẩu hình. Rồi nói đoạn đó ở âm lượng bình thường. Miệng bạn giữ lại một phần độ chính xác.
2. Câu líu lưỡi (3 phút). Đọc “Nồi đồng nấu ốc, nồi đất nấu ếch” và “Lúa nếp là lúa nếp làng, lúa lên lớp lớp lòng nàng lâng lâng”. Bắt đầu chậm và chỉ tăng tốc khi mọi âm vẫn sạch. Có thêm nhiều câu trong bộ câu nói líu lưỡi.
3. Nhấn từ mang nghĩa (2 phút). Người nói mạch lạc nói các từ quan trọng dài hơn và to hơn một chút: “Mình cần báo cáo trước thứ Sáu.” Đọc năm câu, chỉ nhấn những từ mang nghĩa, vẫn giữ nguyên thanh điệu.

Nói trọn âm cuối và thanh điệu

Chữ bị nuốt là lý do phổ biến nhất khiến nội dung tốt vẫn nghe cẩu thả. Trong tiếng Việt, âm cuối -c, -t, -p, -ch, -nh, -ng và thanh điệu phân biệt nghĩa: “mát” với “mác”, “bạn” với “bản”. Khi chúng bị nuốt hay bị bẹt, người nghe phải đoán.

Bài tập: bậc thang âm cuối (2 phút). Đọc chậm, rồi ở tốc độ bình thường, nghe rõ mọi âm cuối và mọi dấu: “học, hộp, hát, hách, hành”; “tắc, tắt, tấp”; “lạnh, lặng, lẳng”. Rồi đọc câu luyện: “Sáng thứ Sáu, chị Thanh gửi bản kế hoạch, góp ý từng mục và chốt lịch họp.” Nếu bạn còn nói tiếng Anh ở công ty, làm thêm một lượt với “ask, asked, asks; text, texts; month, months”, vì -ed và -s là âm người Việt hay bỏ nhất. Bài cách nói rõ ràng, tròn vành rõ chữ có thêm bài tập phát âm.

Nhịp và khoảng ngừng: cho chữ có chỗ thở

Người ăn nói mạch lạc hiếm khi nói nhanh. Nhịp vừa phải với khoảng ngừng giữa các ý cho miệng bạn thời gian nói trọn từng chữ và cho người nghe thời gian theo kịp. Tiếng Việt không có một con số chuẩn được dùng rộng rãi, nên hãy lấy nhịp thoải mái của chính bạn làm mốc và chậm hơn khi giải thích điều phức tạp.

Nếu bạn nói tiếng Anh khi làm việc, bài kiểm tra tốc độ nói miễn phí đếm số từ mỗi phút, chỗ ngừng và từ đệm trong 30 giây nói tự do bằng tiếng Anh; trò chuyện tiếng Anh thường vào khoảng 120 đến 160 từ mỗi phút.

Bài tập: đọc theo cụm (3 phút). Đọc to một đoạn văn, ngừng ngắn ở dấu phẩy, trọn một nhịp ở dấu chấm và lâu hơn một chút ngay trước ý chính. Nếu bạn biết mình hay nói vội, bài cách nói chậm lại có kế hoạch đầy đủ.

Kế hoạch 30 ngày để ăn nói lưu loát hơn

Mười đến mười lăm phút mỗi ngày trong 30 ngày là đủ để nghe ra thay đổi thật. Mỗi ngày ghép một bài tập tư duy với một bài tập phát âm, và ghi âm cùng một lời giải thích 60 giây vào ngày 1 và ngày 30 để so cạnh nhau.

Làm sao biết mình đang ăn nói mạch lạc hơn?

So bản ghi ngày 1 và ngày 30 với một danh sách ngắn. Bạn đang ăn nói mạch lạc hơn khi ý chính đến sớm, mỗi câu mang một ý, từ chung chung được thay thế và mọi âm cuối đều nghe được.

• Ý chính nằm ở câu đầu hoặc câu thứ hai.
• Phần lớn câu chỉ mang một ý.
• “Cái đó”, “mấy cái kiểu”, “hơi hơi” hiếm khi xuất hiện.
• Mọi âm cuối và thanh điệu đều rõ.
• Từ đệm hiếm, và khoảng ngừng nằm giữa các ý.
• Nhịp đều, không vội dần về cuối.

Với nửa phát âm và cách nói, nếu bạn dùng tiếng Anh khi đi làm hay phỏng vấn, Voceris, ứng dụng luyện giọng phân tích khi bạn nói tiếng Anh, chấm độ rõ, nhịp nói, khoảng ngừng và từ đệm cùng năm yếu tố khác của giọng từ một bản ghi ngắn, nên bạn thấy bài tập có đang làm các con số thay đổi hay không.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Các bài tập này dành cho thói quen hằng ngày. Nếu việc tìm chữ trở nên khó khăn đột ngột, lời nói thay đổi mà không rõ lý do, hoặc bạn nói lắp, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu.