Khởi động giọng: bài tập 5 phút trước khi nói hoặc hát

Năm phút với đúng bài tập giúp câu đầu tiên của bạn nghe như giọng đẹp nhất chứ không phải giọng vừa ngủ dậy. Dưới đây là bài khởi động giọng hoàn chỉnh, bản 2 phút khi gấp, và những gì người hát cần thêm.

Vì sao cần khởi động giọng trước khi nói?

Khởi động giọng giúp hơi thở, dây thanh và các cơ phát âm phối hợp với nhau trước khi bạn cần đến chúng. Không khởi động, vài phút đầu bạn thường nghe khàn, hụt hơi hoặc gồng, vì cơ cổ họng, hàm và lưỡi còn “nguội” và hơi thở còn nông. Có khởi động, bạn bắt đầu bằng chất giọng mà bình thường phải nói hai mươi phút mới có.

Nghiên cứu về khởi động giọng cho người nói ít hơn cho người hát, nhưng có một phần được chứng minh khá chắc. Những bài khép một phần đường ra của hơi, như ngân, rung môi và phát âm qua ống hút, được gọi là bài tập khép một phần đường thanh âm (SOVT). Phân tích của nhà khoa học giọng nói Ingo Titze cho thấy vì sao chúng hiệu quả: chỗ khép một phần làm tăng áp lực không khí phía trên dây thanh, giúp giọng hoạt động hiệu quả hơn và dây thanh va chạm nhẹ hơn (Titze, 2006, Journal of Speech, Language, and Hearing Research). Vì thế mọi bài khởi động tốt bên dưới đều dựa nhiều vào chúng.

Khởi động cũng giúp bớt run. Hơi thở chậm và những âm quen thuộc cho cơ thể việc để làm thay vì lo lắng. Nếu nỗi sợ mới là vấn đề lớn hơn, xem hướng dẫn vượt qua nỗi sợ nói trước đám đông.

Bài khởi động giọng 5 phút

Làm sáu bước theo thứ tự, ở âm lượng vừa phải, dễ chịu. Bảng dưới là bản tóm tắt; chi tiết từng bước ở ngay sau.

1. Cơ thể (45 giây)

1. Xoay vai ra sau năm lần, rồi để vai rơi xuống.
2. Nghiêng tai về phía vai trong 10 giây, rồi đổi bên.
3. Đặt đầu ngón tay lên khớp hàm ngay trước tai, để hàm buông lỏng và xoa nhẹ 10 giây.
4. Ngáp thật và thở dài ra một tiếng “haaa” thư giãn, trượt từ cao độ giữa xuống thấp. Làm hai lần.

2. Hơi thở (45 giây)

Đặt một tay lên bụng. Hít vào bằng mũi trong bốn nhịp để tay được đẩy ra, rồi thở ra thành tiếng “xì” trong tám nhịp hoặc lâu hơn, giữ tiếng xì đều tuyệt đối. Làm ba vòng. Bạn đang tạo luồng hơi thấp và đều, nền móng cho mọi bước sau.

3. Ống hút, rung môi và ngân (1 phút)

• Ngân qua ống hút (20 giây). Ngân một nốt dễ chịu qua một chiếc ống hút bình thường, rồi trượt lên xuống. Má không phồng, âm thanh gần như không tốn sức.
• Rung môi (20 giây). Thổi hơi qua đôi môi khép hờ cho môi rung như tiếng xe máy, thêm giọng vào và lướt qua vài nốt. Nếu môi không rung được, dùng đầu ngón tay ấn nhẹ hai khóe miệng.
• Ngân “mmm” (20 giây). Ngân với môi khép, răng hơi tách, đến khi thấy môi tê rung, rồi mở ra thành “mmm-a, mmm-ô, mmm-i”.

4. Lướt giọng (45 giây)

Trượt trên âm “ng” (như cuối chữ “sáng”) hoặc “u”, từ đáy giọng thoải mái lên đỉnh rồi về, như tiếng còi hú chậm. Làm năm lần, âm lượng nhẹ. Ở trên cao không được thấy bóp hay vỡ giọng; nếu có, dừng thấp hơn. Người nói chỉ cần khoảng giữa của giọng; người hát có thể đi rộng hơn.

5. Phát âm (1 phút)

Đọc “pơ-tơ-cơ” mười lần, rồi “bơ-đơ-gơ” mười lần, bắt đầu chậm và tăng tốc khi mọi âm vẫn rõ. Kết thúc bằng hai câu nói líu lưỡi, chậm rồi nhanh hơn. “Nồi đồng nấu ốc, nồi đất nấu ếch” và “Lúa nếp là lúa nếp làng, lúa lên lớp lớp lòng nàng lâng lâng” là hai lựa chọn mặc định tốt; có thêm hơn bốn mươi câu xếp theo âm trong bộ câu nói líu lưỡi luyện phát âm.

6. Nói thử (45 giây)

Nói to hai ba câu đầu tiên bạn thật sự sẽ dùng, ở âm lượng tình huống cần. Trong phòng họp lớn, hãy nhắm tới bức tường cuối phòng mà không đẩy từ cổ họng; kỹ thuật nằm trong bài cách luyện giọng nói to và vang.

Bài khởi động giọng 2 phút khi gấp

Khi chỉ còn hai phút trước cuộc gọi, buổi phỏng vấn hay lời phát biểu ở đám cưới, giữ lại những bước làm được nhiều việc nhất: thả lỏng, hơi thở, một bài SOVT và câu đầu tiên. Tất cả đều làm nhỏ tiếng được.

1. Thả lỏng (15 giây). Hạ vai, để hàm buông và lắc nhẹ sang hai bên.
2. Thở (20 giây). Hai hơi thở chậm, hít bằng mũi, thở ra bằng miệng thật dài và đều.
3. Ngân hoặc rung môi (40 giây). Ba lần trượt chậm từ thấp lên cao rồi xuống, bằng tiếng ngân, rung môi hoặc qua ống hút. Ngân khép môi gần như không nghe thấy trong văn phòng mở.
4. Một câu líu lưỡi (15 giây). “Buổi trưa ăn bưởi chua”, ba lần, chậm rồi nhanh hơn.
5. Câu đầu tiên (30 giây). Nói to câu mở đầu hai lần, đúng tốc độ và âm lượng bạn sẽ dùng.

Khởi động giọng trước khi hát

Người hát cần mọi bước ở trên cộng thêm quãng, độ linh hoạt và kiểm soát âm lượng. Thêm năm đến mười phút sau bước lướt giọng, luôn bắt đầu ở giữa quãng giọng rồi mở dần ra, thay vì mở màn bằng nốt cao nhất.

1. Gam năm nốt trên rung môi hoặc ống hút (2 phút). “Đô-rê-mi-fa-son-fa-mi-rê-đô”, mỗi lượt nâng lên nửa cung, rồi đi xuống lại.
2. Ngân mở sang nguyên âm (1 phút). Ngân một nốt rồi mở sang “a” mà không mất độ rung: “mmm-a”. Lặp ở vài cao độ.
3. Mi-mê-ma-mô-mu (2 phút). Bài khởi động giọng “mi ma” quen thuộc: hát “mi-mê-ma-mô-mu” trên một gam hoặc hợp âm rải, giữ âm sắc đều khi nguyên âm đổi.
4. Staccato nhẹ (1 phút). “Ha-ha-ha” ngắn, nảy, trên mẫu nốt 1-3-5, để luyện vào tiếng gọn và giữ hơi.
5. Ngân to dần trên một nốt (1 phút). Ở một cao độ dễ chịu, từ nhỏ lên to hơn một chút rồi nhỏ lại trong tám nhịp, không để cao độ trôi.
6. Hát nửa giọng (2 phút). Hát một câu trong bài thật của bạn ở nửa âm lượng trước khi hát hết giọng.

Chưa chắc quãng giọng thoải mái của mình nằm ở đâu? Bài test quãng giọng miễn phí tìm nốt thấp nhất và cao nhất của bạn trong vài phút; cách đọc kết quả có trong bài cách xác định quãng giọng.

Những điều nên tránh trước khi nói hoặc hát

Tránh mọi thứ làm khô, kích ứng hoặc làm quá tải dây thanh ngay trước khi bạn cần đến chúng. Viện Quốc gia về Điếc và các Rối loạn Giao tiếp của Mỹ (NIDCD) khuyên uống đủ nước, cho giọng nghỉ và tránh các mức cực đoan như la hét hay thì thầm (NIDCD).

• Hắng giọng. Mỗi lần hắng giọng mạnh là hai dây thanh đập vào nhau, và thói quen này tự nuôi chính nó. Hãy nuốt, nhấp nước hoặc ngân nhẹ thay vào đó. NIDCD liệt kê việc thường xuyên phải hắng giọng là một trong những dấu hiệu của vấn đề về giọng.
• Thì thầm để “giữ giọng”. Thì thầm không phải là nghỉ như ta tưởng, và đó là một trong những mức cực đoan NIDCD khuyên tránh. Nếu cần nghỉ giọng, hãy im lặng.
• La hét hoặc khởi động quá to. Khởi động là nhẹ nhàng, vừa phải. Hát gào hay hét ngay từ đầu làm giọng mệt trước khi bạn bắt đầu.
• Bắt đầu bằng hai đầu quãng. Bắt đầu ở giữa rồi mở rộng. Lao ngay vào nốt cao nhất hoặc thấp nhất là cách giọng bị vỡ.
• Không khí khô và thiếu nước. Uống nước đều trong ngày, không chỉ một ngụm trước khi lên, và uống thêm nước nếu dùng cà phê hay rượu bia.

Chuyện sữa, nói thẳng. Ý cho rằng sữa làm tăng đờm phần lớn là ngộ nhận. Một bài tổng quan bằng chứng kết luận sữa không làm tăng tiết đờm, và trong một loạt nghiên cứu, người tham gia báo cáo cùng cảm giác đặc cổ sau khi uống một loại đồ uống đậu nành có kết cấu tương tự (Wüthrich và cộng sự, 2005, Journal of the American College of Nutrition). Dù vậy, cảm giác có lớp màng là có thật với một số người. Nếu bạn thấy vậy, tránh sữa một hai tiếng trước khi diễn; nếu không thì chẳng có gì phải lo.

Tương tự, chanh, mật ong hay gừng là thói quen dễ chịu của nhiều người, nhưng không thay được việc uống đủ nước trong cả ngày và một bài khởi động đúng.

Làm sao biết bài khởi động có tác dụng?

Sau khi khởi động, giọng phải thấy dễ hơn trước, không bao giờ mệt hơn. Cách kiểm tra đơn giản nhất là ghi âm cùng hai câu trước và sau khi khởi động rồi so sánh: giọng đã khởi động thường ổn định hơn, vang hơn và ít rè hơn ở những chữ đầu.

Voceris phân tích giọng khi bạn nói tiếng Anh, rất tiện nếu bạn dùng tiếng Anh khi làm việc hay phỏng vấn: nó chấm độ ổn định, độ vang và vocal fry trên mỗi bản ghi, nên phép so sánh trước và sau trở thành con số cụ thể thay vì cảm giác.

Khởi động chuẩn bị giọng cho hôm nay; nó không luyện giọng về lâu dài. Để có các bài tập xây hơi thở, độ vang và quãng giọng qua nhiều tuần, xem bài tập luyện giọng nói.

Khi nào nên đi khám?

Khởi động không bao giờ được gây đau. Nếu nó ngày càng thấy khó hơn, nếu giọng mệt sau một bài nói ngắn, hoặc nếu bạn bị đau, mất quãng giọng hay khàn tiếng kéo dài quá hai đến ba tuần, hãy đi khám bác sĩ tai mũi họng. Sau đó, chuyên gia âm ngữ trị liệu có thể giúp bạn dùng giọng theo cách lành mạnh hơn.