Cách cải thiện giọng nói: 9 yếu tố làm giọng nói hay hơn

Phần lớn người muốn giọng nói hay hơn không cần một giọng mới; họ cần bỏ vài thói quen đang che mất giọng mình có. Bài này chia một giọng nói tốt thành chín yếu tố, kèm cách tự kiểm tra, bài tập cho từng yếu tố, kế hoạch bốn tuần và đường dẫn đến mọi hướng dẫn chuyên sâu.

Giọng nói có thật sự cải thiện được không?

Được. Cách cải thiện giọng nói hiệu quả nhất là luyện thói quen: kích thước dây thanh quyết định khoảng cao độ tự nhiên của bạn, nhưng phần lớn điều người ta để ý, giọng đầy, rõ, vững, có nhịp và đủ nghe đến đâu, đến từ thói quen thở, cộng hưởng và phát âm. Thói quen thay đổi được sau vài tuần tập ngắn mỗi ngày.

Giọng nói bắt đầu từ rung động của dây thanh trong thanh quản; họng, miệng và mũi sau đó làm khoang cộng hưởng định hình âm thanh ấy (NIDCD, tiếng Anh). Bạn không đổi được dây thanh, nhưng đổi được hơi thở phía sau chúng, độ mở của các khoang đó và việc hàm, lưỡi, môi làm gì với âm thanh.

9 yếu tố của một giọng nói hay

Một giọng nói hay là chín yếu tố cùng làm việc: độ trầm, cộng hưởng, độ rõ, độ ổn định, nhịp nói, khoảng ngừng, từ đệm, vocal fry và âm lượng. Người nghe hiếm khi gọi tên chúng, nhưng phản ứng với từng yếu tố ngay trong vài câu đầu, và mỗi yếu tố đều nghe và luyện riêng được.

Với từ đệm và vocal fry, càng ít càng tốt. Với bảy yếu tố còn lại, bạn muốn nằm ở giữa một khoảng khỏe mạnh: giọng gồng cho trầm nghe sai không kém giọng mỏng.

Cách tự đánh giá giọng nói trong năm phút

Ghi âm, đợi vài tiếng, rồi chấm mỗi yếu tố từ 1 (cần luyện) đến 3 (tốt) khi nghe lại. Bắt đầu với hai điểm thấp nhất; cố sửa cả chín cùng lúc làm sự chú ý bị chia quá mỏng để đổi được thói quen nào.

1. Ghi hai đoạn (2 phút). Đọc to một đoạn văn trong 30 giây, rồi nói tự do 30 giây. Đọc cho thấy chất giọng; nói tự do cho thấy từ đệm và chỗ ngừng.
2. Nghe lại sau (2 phút). Vài tiếng khoảng cách giúp bạn nghe mình như một người lạ.
3. Chấm từng yếu tố (1 phút) theo bảng dưới đây.

Nếu bạn nói tiếng Anh ở công ty, khi phỏng vấn hay hẹn hò và muốn con số thay vì cảm nhận, Voceris, ứng dụng luyện giọng phân tích khi bạn nói tiếng Anh, chấm đúng chín chỉ số này từ 0 đến 100 trên một bản đọc 15 đến 35 giây và cho biết nên sửa chỉ số nào trước. Hãy giữ bản ghi đầu tiên làm mốc.

Cách cải thiện chất giọng

Chất giọng là âm thanh thô trước khi có chữ: độ trầm, cộng hưởng, độ ổn định và vocal fry. Cả bốn dựa trên cổ họng thư giãn và luồng hơi đều, nên cải thiện một yếu tố thường kéo các yếu tố kia lên theo.

Độ trầm

Độ trầm là chỗ bạn quen nói trong khoảng giọng của mình, cộng với cộng hưởng ngực làm giọng đầy. Nhiều người nói cao hơn mức thoải mái khi căng thẳng, và người nghe hiểu đó là hồi hộp. Hãy nhắm tới thư giãn, không phải ép xuống.

• Từ tiếng thở dài sang lời nói (1 phút, 8 lần). Hít vào, thở dài trên “haaa” từ giữa giọng xuống một nốt trầm dễ chịu, rồi nói “Chào anh, em là [tên]” ở đúng nốt tiếng thở dài dừng lại.
• Thở thấp trước (2 phút). Đặt tay lên bụng, hít bằng mũi đếm ba để tay đẩy ra, rồi nói một câu trên hơi thở ra. Thở cao lên ngực thường đẩy cao độ lên.

Bài cách làm giọng trầm hơn có thêm bài tập, và nếu muốn biết giọng mình thuộc loại nào, xem cách xác định quãng giọng.

Cộng hưởng

Cộng hưởng là cách âm thanh được khuếch đại trong họng, miệng và mũi. Cộng hưởng cân bằng nghe ấm và gần. Quá nhiều âm qua mũi nghe “ngang mũi” hoặc nhõng nhẽo; quá ít thì nghe nghẹt như đang cảm.

• Ngân rồi mở (2 phút). Ngân “mmm” khép môi, răng hở cho đến khi môi rung, rồi mở sang “mmm-a”, “mmm-một”, “mmm-mai”, giữ độ rung khi miệng mở ra.
• Thử bịt mũi (1 phút). Bịt hai lỗ mũi và nói “Bố đi chợ về”, câu không có âm mũi nào. Bịt và không bịt nghe gần như giống nhau; nếu không, âm đang thoát ra mũi.

Nếu bịt mũi làm giọng khác đi, bài giọng mũi giải thích vì sao. Cộng hưởng ấm và cân bằng cũng là phần lớn điều người ta muốn nói khi khen giọng nói hay và cuốn hút.

Độ ổn định

Độ ổn định là cao độ và âm lượng giữ vững thế nào suốt một câu, không run, không vỡ. Nó phụ thuộc vào luồng hơi đều và là thứ đầu tiên bị hồi hộp làm xáo trộn, nên giọng vững nghe điềm tĩnh. Trong tiếng Việt, thanh hỏi và thanh ngã là chỗ nghe ra độ vững rõ nhất.

• Giữ nguyên âm (2 phút, 5 lần). Nói “a” ở một nốt dễ chịu trong 10 đến 15 giây, âm lượng đều. Ghi âm và nghe xem có chao hay nhỏ dần không.
• Đếm một hơi (1 phút, 3 lần). Đếm từ một đến mười trên một hơi, cùng cao độ và âm lượng, không vội ở mấy số cuối.

Vững không có nghĩa là đều đều. Hãy giữ giai điệu ở các từ khóa được nhấn; bài cách nói chuyện có ngữ điệu, truyền cảm chỉ cách làm, và bài cách nói chuyện tự tin cho thấy độ ổn định nằm ở đâu giữa các tín hiệu tự tin.

Vocal fry

Vocal fry là tiếng rè, lạo xạo ở đáy giọng, thường ở mấy chữ cuối câu khi hết hơi. Một chút là bình thường; rè liên tục nghe mệt mỏi và làm cuối câu khó nghe.

• Lấy hơi mới ở mỗi dấu chấm (2 phút). Đọc một đoạn văn và lấy hơi mới ở mỗi dấu chấm, kết thúc câu khi vẫn còn dư hơi.
• Nâng chữ cuối (1 phút, 5 câu). Kết thúc mỗi câu cao hơn nốt thấp nhất của bạn một hai nốt, với chữ cuối có nguyên âm mở.

Bài vocal fry là gì, sửa giọng rè nói về nghiên cứu.

Cách cải thiện cách nói

Cách nói là việc bạn làm với giọng khi có chữ: độ rõ, nhịp, khoảng ngừng, từ đệm và âm lượng. Những yếu tố này thường đổi nhanh nhất, nhiều khi chỉ sau một hai tuần, vì chúng là lựa chọn bạn đưa ra ngay lúc nói.

Độ rõ

Độ rõ là người nghe bắt được từng chữ ngay lần đầu. Nó đến từ mở hàm đủ rộng, nói trọn âm cuối như -t, -c, -p, -ch, -nh, giữ đủ thanh điệu và không vội. Lời nói không rõ bắt người nghe phải làm việc, và họ nhận ra điều đó.

• Câu âm cuối (2 phút). Đọc câu luyện “Mất một chút, hát một khúc, góp một tay” năm lần, làm sắc mọi âm cuối t, c, p mà không thêm “ơ” phía sau. Nếu bạn luyện tiếng Anh, thêm “Get the cat, put it back and pick it up.”
• Phóng đại rồi bình thường (3 phút). Đọc ba câu với cử động miệng thật to, rồi đọc bình thường. Bản bình thường giữ lại một phần độ chính xác.

Có thêm bài tập trong cách nói rõ ràng, tròn vành rõ chữ và trong bộ câu nói líu lưỡi.

Nhịp nói

Nhịp là bạn nói nhanh đến đâu. Tiếng Việt nên đếm theo tiếng, và chưa có một chuẩn được dùng rộng rãi, nên mốc tốt nhất là nhịp của chính bạn; bài tốc độ nói trung bình chỉ cách tự đo. Với tiếng Anh, trò chuyện thường khoảng 120 đến 160 từ mỗi phút. Quá nhanh nghe hồi hộp; quá chậm nghe ngập ngừng.

• Đo trước (1 phút). Nếu bạn nói tiếng Anh, chạy bài kiểm tra tốc độ nói miễn phí trên 30 giây nói tự do; với tiếng Việt, đọc một đoạn có số tiếng biết trước và bấm giờ.
• Đọc theo gạch chéo (3 phút). Đánh gạch chéo sau mỗi bốn đến bảy tiếng trong một đoạn văn và lấy một hơi nhỏ ở mỗi gạch. Ngắt cụm làm bạn chậm lại mà không nghe chậm.

Nếu bạn biết mình hay nói vội, bài cách nói chậm lại có kế hoạch đầy đủ.

Khoảng ngừng

Khoảng ngừng là những quãng im lặng có chủ ý giữa các ý và trước các từ quan trọng. Chúng cho người nghe thời gian tiếp nhận và cho bạn thời gian thở, và là một trong những tín hiệu rõ nhất cho thấy người nói đang làm chủ.

• Dấu chấm hai nhịp (2 phút). Đọc một đoạn văn, ngừng im một nhịp ở dấu phẩy và hai nhịp ở dấu chấm.
• Ngừng trước ý chính (1 phút, 5 lần). Nói một câu có một thông tin then chốt và ngừng ngay trước nó: “Hạn chót là… thứ Sáu.”

Từ đệm

Từ đệm là “ờ”, “à”, “thì”, “kiểu”, “nói chung là”, xuất hiện khi bạn đang tìm chữ tiếp theo. Vài từ là tự nhiên và gần như không ai để ý. Vài từ trong mỗi câu làm bạn nghe thiếu chuẩn bị và chôn mất ý chính.

• Đếm từ đệm (3 phút). Nói 60 giây về một chủ đề đơn giản, đếm từ đệm khi nghe lại, rồi nói lại với mục tiêu còn một nửa.
• Ngậm môi (2 phút). Ở lượt nói lại, khi thấy sắp có từ đệm, hãy ngậm môi và im một nhịp.

Kế hoạch ba tuần đầy đủ nằm trong bài cách nói chuyện lưu loát, bỏ thói quen “ờ, à”.

Âm lượng

Âm lượng là bạn nói to đến đâu và có giữ được đến cuối câu không. Nói quá nhỏ nghe thiếu chắc chắn, nhưng lỗi hay gặp nhất là nhỏ dần ở mấy chữ cuối.

• Bậc thang khoảng cách (3 phút). Nói một câu như với người cách một mét, rồi ba mét, rồi bên kia phòng, to dần bằng hơi và miệng mở rộng hơn, không phải bằng cổ họng siết lại.
• Giữ đến chữ cuối (2 phút). Đọc năm câu dài, giữ chữ cuối to bằng chữ đầu.

Xem bài cách luyện giọng nói to và vang để nói vang mà không gồng.

Kế hoạch 4 tuần cải thiện giọng nói

Mười phút mỗi ngày trong bốn tuần là đủ để phần lớn mọi người nghe ra khác biệt rõ trên bản ghi. Mỗi buổi gồm hai phút khởi động, bài tập cho hai yếu tố yếu nhất và một bản ghi ngắn.

Mở đầu mỗi buổi bằng một bài khởi động giọng ngắn, và để đổi gió, chọn từ các bài tập luyện giọng nói.

Ghi âm cùng một đoạn văn mỗi tuần. Trí nhớ đánh giá giọng mình rất kém; các bản ghi đặt cạnh nhau thì không.

Giữ giọng khỏe

Một giọng bị căng không tiến bộ được. Uống đủ nước, nghỉ ngơi và tránh làm căng giọng quan trọng ngang bài tập, vì dây thanh mệt hoặc bị kích ứng nghe thô và kém vững hơn dù kỹ thuật tốt đến đâu.

• Uống nước rải rác trong ngày, và bù thêm nước khi uống cà phê hay rượu bia, như NIDCD khuyên.
• Ngủ đủ và cho giọng nghỉ. Mệt mỏi ảnh hưởng đến giọng; vào những ngày phải nói nhiều, xen vài quãng im lặng ngắn.
• Đừng hét hay thì thầm. Cả hai đều làm căng giọng, cũng như nói to át tiếng ồn hay hát karaoke gào nhiều giờ liền.
• Thay hắng giọng bằng một ngụm nước hoặc một lần nuốt. NHS liệt kê việc hắng giọng liên tục trong số nguyên nhân gây viêm thanh quản (tiếng Anh).
• Không hút thuốc, và đừng để không khí trong phòng máy lạnh quá khô.
• Dừng lại nếu đau. Bài tập phải thấy nhẹ nhàng. Đau hay khàn giọng sau khi tập nghĩa là bạn đang ép.

Đọc tiếp theo mục tiêu của bạn

Bài này là bản đồ chung; mỗi mục tiêu cụ thể có một hướng dẫn riêng đi sâu hơn. Chọn mục tiêu gần với bạn nhất và bắt đầu từ đó.

Khi nào nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu?

Tự luyện là cho thói quen hằng ngày, không phải cho bệnh về giọng. Hãy đi khám, tốt nhất là bác sĩ tai mũi họng, nếu khàn giọng không đỡ sau hai tuần, giọng đột nhiên trầm hơn hoặc thô hơn, nói thấy mất sức, hoặc bạn hay bị mất giọng.

Bác sĩ tai mũi họng có thể tìm nguyên nhân và giới thiệu bạn đến chuyên gia âm ngữ trị liệu, người dạy cách dùng giọng khỏe hơn. Với nói ngọng, nói lắp hoặc một âm không phát ra được, chuyên gia âm ngữ trị liệu là nơi nên đến đầu tiên. Hãy đi cấp cứu nếu đau dữ dội khi nuốt hoặc khó thở.